Đứng trước kệ nước mắm, bạn sẽ gặp đủ thứ tên: nước mắm cốt, nước mắm nhĩ, nước mắm nguyên chất, nước mắm truyền thống... Khách hỏi mình nhiều nhất là nước mắm cốt là gì, có khác nước mắm nhĩ không và mua sao cho đúng loại cốt thật.
Bài này mình giải thích theo cách người làm và bán nước mắm lâu năm hiểu, kèm bảng so sánh và mấy mẹo chọn mắm cốt nguyên chất để bạn không bị nhầm.
Trả lời nhanh
- Nước mắm cốt là nước mắm nguyên chất rút ra từ thùng chượp cá cơm ủ với muối, chưa pha thêm nước muối hay nước mắm loại sau, nên đậm và thơm nhất.
- Nước mắm nhĩ theo cách gọi phổ biến là phần nước mắm cốt rỉ ra đầu tiên, nhỏ giọt từ thùng chượp, lượng rất ít và đạm cao. Có thể hiểu nhĩ là "phần cốt hảo hạng nhất".
- Nước mắm pha (thành phẩm) là mắm cốt được pha với nước rút các lần sau hoặc nước muối để hạ độ đạm, giá mềm hơn.
- Chọn mắm cốt thật: nhãn chỉ ghi cá và muối, màu cánh gián trong, mùi thơm cá, vị mặn rồi ngọt hậu, có ghi độ đạm rõ ràng.
Mục lục bài viết
Nước mắm cốt là gì?
Nước mắm truyền thống được làm bằng cách ướp cá cơm tươi với muối theo tỷ lệ nhất định rồi ủ trong thùng gỗ hoặc bể chượp nhiều tháng, có nơi trên một năm. Trong thời gian ủ, đạm trong thịt cá được phân giải dần thành nước mắm. Khi chượp đã "chín", người ta mở vòi ở đáy thùng để rút nước mắm ra.
Phần nước mắm rút ra đầu tiên, giữ nguyên như vậy không pha thêm gì, gọi là nước mắm cốt. Sau đó, bã chượp còn lại được chan thêm nước muối để rút tiếp các lần sau; các lần này nhạt hơn và thường được dùng để pha với mắm cốt, tạo ra nước mắm thành phẩm có độ đạm thấp hơn.
Nước mắm cốt khác nước mắm nhĩ thế nào?
Hai tên gọi này hay bị dùng lẫn. Theo cách hiểu phổ biến của dân làm mắm, nước mắm nhĩ là những giọt mắm cốt đầu tiên rỉ ra từ thùng chượp (rỉ chậm như "nhĩ" ra), lượng ít nên quý và đắt. Còn nước mắm cốt là tên gọi chung cho nước mắm nguyên chất chưa pha. Vì vậy có thể nói: mắm nhĩ là mắm cốt, nhưng không phải mắm cốt nào cũng là mắm nhĩ.
| Tiêu chí | Nước mắm nhĩ | Nước mắm cốt | Nước mắm pha (thành phẩm) |
|---|---|---|---|
| Cách lấy | Giọt rỉ đầu tiên từ thùng chượp | Nước rút lần đầu, chưa pha | Mắm cốt pha với nước rút lần sau hoặc nước muối |
| Độ đạm | Thường cao nhất | Cao, tùy cá và thời gian ủ | Thấp hơn, tùy mức pha |
| Màu, mùi | Sẫm, rất thơm | Cánh gián, thơm rõ mùi cá | Nhạt hơn, mùi nhẹ hơn |
| Giá | Cao nhất | Cao | Mềm hơn |
| Hợp dùng | Chấm vài giọt, làm quà | Chấm nguyên chất, nêm cuối món, pha nước chấm | Nấu, kho, nêm hằng ngày |
Lưu ý: trên thị trường, chữ "cốt", "nhĩ", "nguyên chất" không phải lúc nào cũng được dùng đúng nghĩa. Cách chắc nhất vẫn là đọc thành phần và độ đạm trên nhãn.
Độ đạm của nước mắm cốt là bao nhiêu?
Độ đạm nước mắm cốt không cố định mà phụ thuộc loại cá, tỷ lệ muối và thời gian ủ. Mắm cốt cá cơm thường có độ đạm khá cao, phổ biến từ khoảng 30 gN/l trở lên. Ví dụ, nước mắm cốt cá cơm Ba Làng Thanh Hóa mình đang bán ghi độ đạm 30–32 gN/l, chai 1 lít.
Độ đạm cao chưa chắc đã ngon hơn, vì còn phụ thuộc mùi, độ hài hòa giữa mặn và ngọt hậu. Bạn có thể đọc thêm bài nước mắm 25, 30, 35, 40 độ đạm dùng cho món gì.
Cách nhận biết nước mắm cốt nguyên chất
| Kiểm tra | Mắm cốt nguyên chất | Dấu hiệu đáng ngờ |
|---|---|---|
| Thành phần trên nhãn | Chỉ cá cơm và muối | Có thêm chất điều vị, chất bảo quản, màu, hương |
| Màu sắc | Cánh gián đến nâu hổ phách, trong | Màu quá nhạt hoặc đỏ sẫm bất thường, đục |
| Mùi | Thơm mùi cá, mùi mắm đặc trưng | Mùi hắc, mùi hóa chất hoặc gần như không có mùi |
| Vị | Mặn trước, ngọt hậu đọng lại ở cổ | Mặn chát, ngọt gắt ngay đầu lưỡi (có thể do chất điều vị) |
| Độ sánh | Hơi sánh, lắc chai bọt tan nhanh | Loãng như nước muối |
Nước mắm truyền thống để lâu hoặc gặp lạnh có thể có ít tinh thể muối lắng đáy chai, thường là hiện tượng tự nhiên. Nếu nước mắm đục, có mùi lạ thì nên dừng dùng. Để phân biệt kỹ hơn, bạn xem bài phân biệt nước mắm truyền thống và nước mắm công nghiệp.
Nước mắm cốt dùng để làm gì?
- Chấm nguyên chất: thịt luộc, rau luộc, cá hấp; chỉ cần vắt chanh, thêm tỏi ớt.
- Nêm cuối món: canh, lẩu, món xào; tắt bếp rồi mới nêm để giữ mùi.
- Pha nước chấm: vì mắm đậm, bạn pha loãng hơn bình thường một chút, xem cách pha nước chấm nem rán miền Bắc và 5 kiểu nước mắm chấm thịt luộc.
- Ướp: thịt nướng, cá kho; dùng ít mà đậm vị.
Nước mắm cốt cá cơm Ba Làng có gì đặc biệt?
Ba Làng (Tĩnh Gia cũ, nay khu vực Nghi Sơn, Thanh Hóa) nổi tiếng với mắm tôm, mắm tép và nước mắm cá cơm. Nước mắm cốt Ba Làng có màu cánh gián đậm, sánh, vị mặn đậm rồi dịu dần, hợp khẩu vị người miền Bắc. Bạn có thể đọc thêm về vùng mắm này trong bài mắm tôm Ba Làng Thanh Hóa chính gốc.
Bảo quản nước mắm cốt thế nào?
- Đậy kín nắp sau mỗi lần dùng, để nơi râm mát, tránh nắng chiếu trực tiếp.
- Không cần cất tủ lạnh; để lạnh quá có thể làm muối kết tinh.
- Không đổ nước mắm đã pha chanh, đường trở lại chai.
- Dùng chai thủy tinh hoặc chai nhựa thực phẩm, tránh chai kim loại.
Chi tiết hơn bạn xem bài sử dụng và bảo quản nước mắm truyền thống.
Câu hỏi thường gặp
Nước mắm cốt có pha loãng được không?
Được. Nhiều nhà mua mắm cốt rồi tự pha loãng với nước đun sôi để nguội khi nấu ăn hằng ngày cho tiết kiệm; khi chấm thì dùng nguyên chất.
Nước mắm cốt có tốt hơn nước mắm thường không?
Mắm cốt thơm và đậm hơn, cùng một món chỉ cần dùng ít hơn. Tuy vậy nước mắm nào cũng chứa nhiều muối, nên dùng vừa phải, nhất là người cần ăn nhạt.
Vì sao nước mắm cốt có vị hơi tanh?
Mùi cá là đặc trưng của nước mắm truyền thống. Mắm cốt ngon có mùi thơm cá chứ không tanh hôi; nếu mùi khó chịu, hắc thì có thể mắm chưa đủ thời gian ủ hoặc bảo quản không tốt.
Lời kết
Hiểu đúng nước mắm cốt là gì giúp bạn chọn đúng chai cho đúng việc: mắm cốt để chấm và nêm cuối, mắm pha để nấu hằng ngày. Khi mua, cứ nhìn thành phần, độ đạm và nguồn gốc là khó nhầm.